Ταξίδι σε ένα Παγκόσμιο Μύθο και ένα Αστρονομικό Παράδοξο

Οι Πλειάδες, με τα λαμπρά γαλάζια άστρα τους μέσα σε ένα αχνό μπλε νέφος, αποτελούν ένα εντυπωσιακό θέαμα στον νυχτερινό ουρανό. Πρόκειται για ένα μικρό αστρικό σμήνος, ορατό σχεδόν από κάθε γωνιά του πλανήτη. Από την αρχαιότητα έως σήμερα, άνθρωποι από διαφορετικούς πολιτισμούς παρατηρούν αυτό το σύμπλεγμα άστρων και του δίνουν ιδιαίτερη σημασία. Συχνά αποκαλείται “Επτά Αδελφές” ή στα ελληνικά απλά “Πούλια” και ξεχωρίζει σαν μια μικροσκοπική πινελιά φωτός ανάμεσα στα άλλα αστέρια. Πριν ακόμη μάθουμε τι πραγματικά είναι οι Πλειάδες, ο έναστρος ουρανός ενέπνευσε παντού μύθους και ιστορίες για αυτές – ιστορίες αξιοσημείωτα όμοιες μεταξύ τους, παρά τις τεράστιες αποστάσεις και τους αιώνες που χωρίζουν τους λαούς που τις διηγούνται.

Ένας Πανανθρώπινος Μύθος

Το πιο εκπληκτικό είναι ότι παρόμοιες ιστορίες για ένα σμήνος “επτά αστεριών” εμφανίζονται σε πολλούς άλλους πολιτισμούς, ακόμα και σε λαούς που δεν είχαν καμία επαφή μεταξύ τους. Για παράδειγμα, στις παραδόσεις των αυτοχθόνων της Αυστραλίας οι Πλειάδες είναι επίσης επτά αδελφές που τις κυνηγάει ένας επίμονος άνδρας – ένα κυνηγός που ταυτίζεται με μέρος του αστερισμού του Ωρίωνα. Σε αυτές τις ιστορίες των Αβοριγίνων, ο άνδρας (γνωστός ως Νιρού σε μια γλώσσα της δυτικής ερήμου) προσπαθεί με κάθε τρόπο να τις πλησιάσει, αναπαράγοντας στον νυχτερινό θόλο το ίδιο μοτίβο καταδίωξης που βλέπουμε και στον ελληνικό μύθο. Μάλιστα, οι επτά αδελφές εμφανίζονται συχνά στην τέχνη και τα τραγούδια (songlines) των Αβοριγίνων, επιβεβαιώνοντας πόσο βαθιά ριζωμένη είναι αυτή η αφήγηση στη κουλτούρα τους.

Στην Ιαπωνία, οι Πλειάδες είναι γνωστές ως Subaru (σουμπαρού), λέξη που σημαίνει «ενώνω» ή «συσπειρώνομαι». Το όνομα αυτό αντικατοπτρίζει το πώς οι Ιάπωνες φαντάζονταν τα άστρα αυτά συγκεντρωμένα μαζί στον ουρανό. Μάλιστα, η γνωστή αυτοκινητοβιομηχανία Subaru πήρε το όνομά της από το αστρικό σμήνος – το λογότυπό της απεικονίζει έξι αστέρια, συμβολίζοντας την ένωση πέντε εταιρειών σε μία, αλλά και θυμίζοντας τον σχηματισμό των Πλειάδων όπως φαίνεται με γυμνό μάτι.

Το κοινό μοτίβο όλων αυτών των αφηγήσεων είναι αξιοσημείωτο: σχεδόν παντού γίνεται λόγος για επτά πρόσωπα (συνήθως αδελφές ή φίλες) που βρίσκονται μαζί και κάποιο γεγονός εξηγεί γιατί ένα από αυτά λείπει ή δεν φαίνεται. Είτε πρόκειται για μια νύμφη που ξεθώριασε από ντροπή, είτε για μια αδερφή που χάθηκε ή κρύφτηκε, οι λαοί προσπάθησαν να δώσουν νόημα στο ότι βλέπουν έξι φωτεινά άστρα αντί για επτά. Το γεγονός ότι τόσο μακρινές μεταξύ τους κουλτούρες μοιράζονται αυτή την συγκεκριμένη λεπτομέρεια έχει κινήσει το ενδιαφέρον των επιστημόνων. Πράγματι, σύγχρονοι αστρονόμοι και ανθρωπολόγοι έχουν διατυπώσει την τολμηρή θεωρία ότι αυτές οι ομοιότητες δεν είναι σύμπτωση, αλλά ίσως κατάγονται από έναν πανάρχαιο, κοινό μύθο της ανθρωπότητας.

Μια Αστρονομική επιβεβαίωση

Σύμφωνα με μια πρόσφατη έρευνα, η ιστορία των «Επτά Αδελφών» μπορεί να είναι ίσως το αρχαιότερο παραμύθι στον κόσμο – μια αφήγηση που ξεκίνησε πριν από δεκάδες χιλιάδες χρόνια, προτού οι πρόγονοι μας διασκορπιστουν σε όλη τη Γη.

Πώς θα μπορούσε να συμβαίνει κάτι τέτοιο; Οι ερευνητές επισημαίνουν ότι δεν υπήρξε καμία επαφή μεταξύ των αρχαίων Ευρωπαίων και των αυτόχθονων Αυστραλών (Αβοριγίνων) από τότε που οι πρώτοι άνθρωποι έφυγαν από την Αφρική, δεκάδες χιλιάδες χρόνια πριν. Κι όμως, οι Έλληνες και οι Αβορίγινες μοιράζονται σχεδόν την ίδια ιστορία για τον Ωρίωνα και τις Πλειάδες. Το ίδιο μοτίβο εμφανίζεται και αλλού σε Ασία, Ινδονησία, Αμερική, Αφρική. Αυτό υποδεικνύει ότι η ρίζα του μύθου είναι πολύ παλαιότερη από τους ίδιους τους πολιτισμούς. Σύμφωνα με τη μελέτη αυτή, είναι πιθανό ο μύθος να μεταφερόταν προφορικά από γενιά σε γενιά από την εποχή που όλοι οι σύγχρονοι άνθρωποι ζούσαν ακόμα συγκεντρωμένοι στην Αφρική – πριν από περίπου 100.000 χρόνια!

Ακόμα πιο συναρπαστικό είναι ότι η αστρονομία φαίνεται να επιβεβαιώνει ένα στοιχείο του μύθου. Οι επιστήμονες που εξέτασαν το θέμα, πραγματοποίησαν υπολογιστικές προσομοιώσεις της κίνησης των άστρων στο σμήνος των Πλειάδων. Διαπίστωσαν ότι πράγματι πριν από ~100.000 χρόνια υπήρχε ένα έβδομο άστρο ορατό στον μέσο ανθρώπινο παρατηρητή. Το άστρο Πλειόνη (που, εύλογα, πήρε το όνομά του από τη μητέρα των Πλειάδων) βρισκόταν τότε ελαφρώς μακρύτερα από το άστρο Άτλας (τον “πατέρα” τους) και ξεχώριζε ως ανεξάρτητο φωτάκι. Στις χιλιετίες που ακολούθησαν, τα δύο αυτά άστρα του σμήνους πλησίασαν τόσο, ώστε σήμερα το μάτι μας τα βλέπει συγχωνευμένα σε ένα. Με απλά λόγια, η έβδομη αδελφή “έσβησε” από την ανθρώπινη ματιά λόγω της μετακίνησης των άστρων. Τότε όμως, στην αυγή της ανθρωπότητας, οι άνθρωποι έβλεπαν επτά αστέρια. Καθώς οι πληθυσμοί διασκορπίστηκαν σε όλο τον κόσμο, πήραν μαζί τους τον μύθο των επτά αστεριών – και παρόλο που πολλοί σήμερα βλέπουμε έξι, η παράδοση του επτάσημου σμήνους διατηρήθηκε σαν ανάμνηση ενός ουρανού του μακρινού παρελθόντος. Είναι μια υπόθεση που δεν μπορούμε να αποδείξουμε με βεβαιότητα, όμως ταιριάζει θαυμάσια με όσα γνωρίζουμε: ένας μύθος τόσο παλιός όσο και ο ίδιος ο σύγχρονος άνθρωπος.

Επίλογος

Οι Επτά Αδελφές, είτε ως θεϊκές νύμφες είτε ως καυτές μπλε ήλιοι, στέκουν αγέρωχες πάνω από γενιές και πολιτισμούς, υφαίνοντας έναν ιστό μεταξύ μύθου και επιστήμης. Από τις προϊστορικές νύχτες γύρω από τη φωτιά μέχρι τα αρχαία σοκάκια και τα σύγχρονα τηλεσκόπια, κοιτάμε το ίδιο σύμπλεγμα άστρων και βλέπουμε σε αυτό την αντανάκλαση του εαυτού μας: την τάση μας να πλάθουμε ιστορίες και την ανάγκη μας να εξηγούμε τον κόσμο. 

Καθώς οι Επτά Αδελφές ταξιδεύουν αργά στον ουρανό, δύσκολα μπορεί κανείς να μη νιώσει πως αυτές οι ιστορίες δεν γράφτηκαν για να μείνουν στο χαρτί. Ανήκουν σε τόπους. Σε προϊστορικές πεδιάδες γύρω από τη φωτιά και σε στενά δρομάκια όπου κάποτε οι θεοί ψιθύριζαν στους θνητούς, και σε τοπία σμιλεμένα από διαδρομές, δοκιμασίες και δύναμη. Στην Πλάκα, τη γειτονιά των θεών, η μυθολογία αιωρείται ακόμη στην ατμόσφαιρα — στις πέτρες, στις σκιές και στις ιστορίες που ξεδιπλώνονται καθώς πέφτει η νύχτα. Και πέρα από την Αθήνα, σε άλλα μέρη της Ελλάδας, η ίδια η γη μετατρέπεται σε έναν μυθολογικό χάρτη: περιοχές όπου ο Ηρακλής αντιμετώπισε τους άθλους του, όπου η γη και ο μύθος μπλέκονται, και όπου κάποτε συνάντησε τον Άτλαντα, τον Τιτάνα που κρατούσε τον ουρανό και πατέρα των Πλειάδων. Το να περπατά κανείς σε αυτούς τους τόπους δεν σημαίνει να αναπαριστά μύθους, αλλά να αισθάνεται γιατί γεννήθηκαν εδώ — κάτω από τα ίδια αστέρια, στο ίδιο φως, μεταφερόμενοι στον χρόνο από ανθρώπινες φωνές.

Οι επτά αυτές αδελφές, είτε κρυμμένες σε μύθους είτε λαμπερές και πραγματικές, συνεχίζουν να μας ενώνουν κάτω από τον έναστρο ουρανό – έναν ουρανό όπου η επιστήμη και ο μύθος συνομιλούν και συνυπάρχουν αρμονικά.

Πηγές

Η αφήγηση συνδυάζει μυθολογικές παραδόσεις και σύγχρονες επιστημονικές γνώσεις. Επιστημονικές πληροφορίες βασίζονται σε αστρονομικά δεδομένα και μελέτες, ενώ οι μυθολογικές αναφορές προέρχονται από λαογραφικά στοιχεία διαφόρων λαών.